ล็อกสเปกหรือไม่? โดย อาจารย์เต้อ
เวลาพูดถึงคำว่า “ล็อกสเปก” ในงานจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ หลายคนมักนึกทันทีว่าเป็นเรื่องไม่โปร่งใส หรือเป็นการเอื้อประโยชน์ให้ผู้ขายรายใดรายหนึ่ง แต่ในมุมของอาจารย์เต้อ เรื่องนี้ต้องค่อย ๆ อ่าน ค่อย ๆ แยก และค่อย ๆ วิเคราะห์ เพราะไม่ใช่ทุก TOR ที่มีรายละเอียดมากจะเป็นการล็อกสเปก และไม่ใช่ทุก TOR ที่เขียนกว้าง ๆ จะโปร่งใสเสมอไป
กรณีข้อหารือ กค (กวจ) 0405.3/9126 ลงวันที่ 12 มีนาคม 2569 เรื่องการปรับปรุงแก้ไข TOR สำหรับการจัดซื้อรถยนต์บรรทุกเทท้าย ติดตั้งเครนไฮดรอลิกพร้อมกระเช้าซ่อมไฟฟ้า จึงเป็นกรณีศึกษาที่น่าสนใจมากสำหรับหน่วยงานท้องถิ่น เพราะเป็นตัวอย่างที่สะท้อนคำถามสำคัญว่า เวลาหน่วยงานกำหนดคุณลักษณะเฉพาะของพัสดุ จะกำหนดอย่างไรให้ตอบโจทย์การใช้งานจริง แต่ไม่กลายเป็นการปิดกั้นการแข่งขัน
หลักตั้งต้นที่ต้องยึดไว้ก่อน คือ พ.ร.บ.การจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 มาตรา 8 ซึ่งกำหนดให้การจัดซื้อจัดจ้างของหน่วยงานรัฐต้องก่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดแก่หน่วยงานของรัฐ และต้องสอดคล้องกับหลักการสำคัญ 4 เรื่อง ได้แก่ ความคุ้มค่า ความโปร่งใส ความมีประสิทธิภาพและประสิทธิผล และการตรวจสอบได้
พูดแบบภาษาง่าย ๆ คือ ซื้อของรัฐไม่ใช่แค่ “ซื้อให้ถูก” แต่ต้องซื้อให้เหมาะสมกับภารกิจ ใช้งานได้จริง คุ้มกับเงินภาษี และอธิบายต่อประชาชนได้ว่าเหตุใดจึงต้องซื้อแบบนี้ สเปกแบบนี้ และงบประมาณระดับนี้
อีกมาตราที่สำคัญไม่แพ้กัน คือ มาตรา 9 ซึ่งวางหลักว่า การกำหนดคุณลักษณะเฉพาะของพัสดุต้องไม่กำหนดให้ใกล้เคียงกับยี่ห้อใดยี่ห้อหนึ่ง หรือของผู้ขายรายใดรายหนึ่งโดยเฉพาะ เว้นแต่มีเหตุจำเป็นตามหลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนด หลักนี้เป็นหัวใจของการป้องกันปัญหา “ล็อกสเปก” เพราะถ้า TOR ถูกเขียนจนมีเพียงรายเดียวที่เข้าได้ หรือเขียนใกล้เคียงกับสินค้าของผู้ขายบางรายมากเกินไป ก็ย่อมถูกตั้งคำถามเรื่องความเป็นธรรมในการแข่งขัน
แต่ประเด็นที่ ผมอยากชวนมองให้ลึกกว่านั้น คือ การดูว่า TOR ล็อกสเปกหรือไม่ ไม่ควรดูจาก “ตัวเลข” หรือ “รายละเอียดเฉพาะ” เพียงรายการเดียว เช่น ความสูงกระเช้า ขนาดเครื่องยนต์ ระยะยก น้ำหนักบรรทุก หรือระบบไฮดรอลิก แต่ควรดูจากเหตุผลทั้งชุดว่า รายละเอียดเหล่านั้นเกี่ยวข้องกับการใช้งานจริงหรือไม่ มีข้อมูลรองรับหรือไม่ และยังเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการหลายรายสามารถเสนอราคาได้หรือไม่
ถ้าหน่วยงานท้องถิ่นต้องใช้รถประเภทนี้เพื่อซ่อมไฟฟ้าสาธารณะ เข้าพื้นที่ชุมชน ยกอุปกรณ์ ทำงานบนที่สูง หรือรองรับงานบำรุงรักษาโครงสร้างพื้นฐาน การกำหนดคุณลักษณะบางอย่างให้เหมาะกับภารกิจย่อมสามารถทำได้ แต่สิ่งที่ต้องมีตามมาคือ “เหตุผลประกอบ” ไม่ใช่เขียนสเปกไว้เฉย ๆ แล้วบอกว่าเป็นความต้องการของหน่วยงาน
เพราะ TOR ที่ดีไม่ใช่เพียงเอกสารทางเทคนิค แต่เป็นเอกสารที่อธิบายเหตุผลการใช้เงินสาธารณะ
ในมุมของผม หน่วยงานควรตอบคำถามพื้นฐานให้ได้อย่างน้อย 5 ข้อ ก่อนประกาศ TOR ได้แก่ หนึ่ง ซื้อไปใช้ทำภารกิจอะไร สอง ทำไมต้องใช้คุณลักษณะระดับนี้ สาม มีผู้ประกอบการในตลาดที่เสนอได้หลายรายหรือไม่ สี่ ราคากลางสัมพันธ์กับคุณลักษณะและตลาดจริงหรือไม่ และห้า ประชาชนสามารถตรวจสอบที่มาและเหตุผลของ TOR ได้หรือไม่
หากตอบได้ครบ มีเอกสารรองรับ และเปิดเผยข้อมูลอย่างเหมาะสม ข้อครหาว่าล็อกสเปกก็จะลดลงมาก แต่หากตอบไม่ได้ หรือมีเพียงคำอธิบายกว้าง ๆ ว่า “เป็นไปตามความต้องการใช้งานของหน่วยงาน” โดยไม่มีรายละเอียดสนับสนุน ก็อาจสร้างความไม่ไว้วางใจได้ แม้หน่วยงานจะไม่ได้มีเจตนาทุจริตก็ตาม
อีกเรื่องที่สำคัญมาก คือ การเปิดรับฟังความคิดเห็นต่อร่าง TOR ต้องไม่ใช่เพียงทำตามขั้นตอน แต่ต้องใช้เป็นกระบวนการตรวจสอบคุณภาพของ TOR จริง ๆ หากมีผู้ประกอบการหรือประชาชนตั้งข้อสังเกต หน่วยงานควรนำมาพิจารณาอย่างเป็นระบบ และตอบด้วยเหตุผล เอกสาร ข้อมูลตลาด หรือหลักทางเทคนิค ไม่ใช่ตอบแบบปิดประเด็น
เพราะในยุคนี้ ความโปร่งใสไม่ได้หมายถึงการทำเอกสารให้ครบเท่านั้น แต่หมายถึงการทำให้คนภายนอกเข้าใจได้ว่า หน่วยงานคิดอย่างไร ตัดสินใจจากข้อมูลอะไร และเปิดโอกาสให้แข่งขันอย่างเป็นธรรมเพียงใด
กรณีข้อหารือนี้จึงให้บทเรียนสำคัญแก่หน่วยงานท้องถิ่นว่า การป้องกันข้อครหาเรื่องล็อกสเปกต้องเริ่มตั้งแต่ขั้นตอนการเขียน TOR ไม่ใช่รอให้มีคนร้องเรียนแล้วค่อยชี้แจงภายหลัง หาก TOR ถูกออกแบบบนฐานข้อมูลจริง มีเหตุผลรองรับ เปิดเผยได้ และตรวจสอบได้ ก็จะช่วยลดความเสี่ยงทั้งด้านข้อกฎหมายและด้านความเชื่อมั่นของประชาชน
ผมเห็นว่า หน่วยงานท้องถิ่นควรยกระดับการจัดทำ TOR ให้เป็นระบบมากขึ้น โดยจัดทำตารางเชื่อมโยงระหว่าง “คุณลักษณะที่กำหนด” กับ “เหตุผลความจำเป็นในการใช้งาน” ทุกข้อที่เป็นสาระสำคัญ เช่น ความสูงกระเช้าเกี่ยวข้องกับงานซ่อมไฟฟ้าประเภทใด น้ำหนักบรรทุกเกี่ยวข้องกับอุปกรณ์ที่ใช้จริงอย่างไร ระบบความปลอดภัยจำเป็นต่อผู้ปฏิบัติงานอย่างไร และมีมาตรฐานใดรองรับหรือไม่
นอกจากนี้ ควรมีหลักฐานการสำรวจตลาดเพื่อแสดงว่า คุณลักษณะที่กำหนดไม่ได้ทำให้เหลือผู้ขายเพียงรายเดียว และควรเปิดเผยข้อมูลสำคัญ เช่น ร่าง TOR ผลการรับฟังความคิดเห็น ราคากลาง ประกาศจัดซื้อจัดจ้าง ผู้ชนะการเสนอราคา และสัญญา ให้ประชาชนเข้าถึงได้ง่ายผ่านช่องทางของหน่วยงาน
สุดท้ายแล้ว คำถามว่า “ล็อกสเปกหรือไม่” อาจไม่ได้ตอบได้จากการอ่าน TOR เพียงบรรทัดเดียว แต่ต้องตอบจากภาพรวมของเจตนา เหตุผล ข้อมูล การแข่งขัน และความสามารถในการตรวจสอบของสาธารณะ
บทเรียนของเรื่องนี้คือ TOR ที่ดีต้องไม่ใช่แค่เอกสารที่ทำให้ซื้อของได้สำเร็จ แต่ต้องเป็นเอกสารที่ทำให้สังคมเชื่อมั่นได้ว่า เงินของประชาชนถูกใช้ไปอย่างคุ้มค่า โปร่งใส และเป็นธรรม
เพราะความโปร่งใสของโครงการท้องถิ่น ไม่ได้เริ่มต้นตอนมีคนร้องเรียน แต่เริ่มตั้งแต่วันที่หน่วยงานเขียน TOR บรรทัดแรก
แหล่งที่มา:
- หนังสือ กค (กวจ) 0405.3/9126 ลงวันที่ 12 มีนาคม 2569 เรื่องข้อหารือการปรับปรุงแก้ไขข้อกำหนดขอบเขตงาน หรือ TOR กรณีจัดซื้อรถยนต์บรรทุกเทท้ายติดตั้งเครนไฮดรอลิกพร้อมกระเช้าซ่อมไฟฟ้า
- พระราชบัญญัติการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 มาตรา 8 และมาตรา 9
- เว็บไซต์ระบบจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ กรมบัญชีกลาง
- ข้อมูลภาพประกอบที่นำมาใช้เพื่อการวิเคราะห์เชิงวิชาการ โดยไม่เปิดเผยชื่อบุคคล หน่วยงานย่อย ผู้ร้องเรียน ผู้เกี่ยวข้อง หรือข้อมูลที่สามารถระบุตัวบุคคลได้
